Trzy rozróżnienia, na których wykłada się najwięcej zdających
Uprawnienia policjanta wobec człowieka na ulicy wynikają z art. 15 ust. 1 ustawy o Policji, a sposób ich wykonywania z rozporządzenia Rady Ministrów z 8 listopada 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 2535). Prawie wszystkie pomyłki w tej dziedzinie sprowadzają się do trzech par pojęć: ujęcie obywatelskie a zatrzymanie przez Policję, policjant umundurowany a nieumundurowany przy legitymowaniu oraz żądanie pomocy a zwracanie się o pomoc. Każdą rozbieramy niżej osobno.
Co jest w przepisie
Wykaz aktów prawnych Akademii Policji wskazuje w tym zakresie cztery źródła: ustawę o Policji (art. 14 ust. 1-3, art. 15 ust. 1, art. 15a, art. 15d), Kodeks postępowania karnego (art. 221 § 1, art. 243, art. 244 § 1-4, art. 245 § 1, art. 246 § 1-3, art. 248), rozporządzenie Rady Ministrów z 8 listopada 2023 r. (§ 2, § 4, § 6) oraz art. 45-46 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.
| Uprawnienie | Przepis ustawy o Policji |
|---|---|
| legitymowanie osób w celu ustalenia ich tożsamości | art. 15 ust. 1 pkt 1 |
| zatrzymywanie osób w trybie Kodeksu postępowania karnego i innych ustaw | art. 15 ust. 1 pkt 2 |
| zatrzymywanie osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego, a także dla mienia | art. 15 ust. 1 pkt 3 |
| pobieranie odcisków linii papilarnych lub wymazu ze śluzówki policzków | art. 15 ust. 1 pkt 3a |
| przeszukiwanie osób i pomieszczeń | art. 15 ust. 1 pkt 4 |
| kontrola osobista, przeglądanie zawartości bagaży, sprawdzanie ładunków | art. 15 ust. 1 pkt 5 |
| żądanie niezbędnej pomocy od instytucji państwowych | art. 15 ust. 1 pkt 6 |
| zwracanie się o niezbędną pomoc do innych przedsiębiorców i organizacji społecznych | art. 15 ust. 1 pkt 7 |
| sprawdzenie prewencyjne | art. 15 ust. 1 pkt 9 |
| wydawanie osobom poleceń określonego zachowania się | art. 15 ust. 1 pkt 10 |
Trzy reguły ogólne przechodzą przez cały ten katalog: obowiązek respektowania godności ludzkiej oraz przestrzegania i ochrony praw człowieka (art. 14 ust. 3), wykonywanie czynności w sposób możliwie najmniej naruszający dobra osobiste (art. 15 ust. 6) i zatrzymanie tylko wtedy, gdy inne środki okazały się bezcelowe lub nieskuteczne (art. 15 ust. 3).
Kontrola osobista ma własny przepis: polega na sprawdzeniu zawartości odzieży i obuwia oraz przedmiotów na ciele, zawartości podręcznego bagażu, a dalej jamy ustnej, nosa, uszu i włosów oraz miejsc intymnych w szczególnie uzasadnionych przypadkach (art. 15d ust. 1). Dokonuje jej policjant tej samej płci, w miejscu niedostępnym dla osób postronnych (art. 15d ust. 5); gdy musi nastąpić niezwłocznie, może jej dokonać policjant płci odmiennej (ust. 6).
Legitymowanie: co policjant podaje i czy okazuje legitymację
Zakres tego, co policjant mówi na wstępie, jest identyczny dla obu, różnica dotyczy wyłącznie legitymacji służbowej.
| Element | Policjant umundurowany | Policjant nieumundurowany |
|---|---|---|
| stopień, imię i nazwisko, w sposób umożliwiający odnotowanie | podaje zawsze (§ 2 ust. 1) | podaje zawsze (§ 2 ust. 1) |
| przyczyna podjęcia czynności | podaje zawsze (§ 2 ust. 1) | podaje zawsze (§ 2 ust. 1) |
| podstawa prawna | na żądanie osoby (§ 2 ust. 1) | na żądanie osoby (§ 2 ust. 1) |
| legitymacja służbowa | rozporządzenie nie nakłada obowiązku jej okazania przy legitymowaniu | okazuje ją, a na żądanie osoby w sposób umożliwiający odnotowanie zawartych w niej danych (§ 2 ust. 2) |
Nieumundurowany okazuje legitymację z własnej inicjatywy, a dopiero sposób jej okazania zależy od żądania osoby. Odrębnie art. 61 ust. 1 ustawy o Policji nakazuje okazać legitymację przy czynnościach dochodzeniowo-śledczych oraz przy czynnościach z art. 15 ust. 1 pkt 2-4, czyli przy zatrzymaniu i przeszukaniu.
Tożsamość ustala się na podstawie listy z § 4 rozporządzenia: dowodu osobistego, dokumentu paszportowego, zagranicznego dokumentu tożsamości, dokumentu mObywatel, innego dokumentu z fotografią oznaczonego numerem lub serią, oświadczenia osoby legitymowanej zweryfikowanego w policyjnych zbiorach danych, pobranych i zweryfikowanych odcisków linii papilarnych albo oświadczenia innej osoby, której tożsamość ustalono na podstawie dokumentów. Gdy osoba legitymowana jest znana policjantowi osobiście, ustalenie tożsamości w ogóle nie wymaga legitymowania (§ 6). Po zakończeniu czynności policjant informuje ustnie o prawie złożenia zażalenia do właściwego miejscowo prokuratora na sposób jej przeprowadzenia (§ 2 ust. 4).
Ujęcie obywatelskie a zatrzymanie przez Policję
To najczęściej mylona para w całej dziedzinie i pula wraca do niej kilka razy.
| Cecha | Ujęcie obywatelskie (art. 243 k.p.k.) | Zatrzymanie przez Policję (art. 244 § 1 k.p.k.) |
|---|---|---|
| kto | każdy | Policja |
| sytuacja | gorący uczynek przestępstwa albo pościg podjęty bezpośrednio po jego popełnieniu | uzasadnione przypuszczenie, że osoba popełniła przestępstwo |
| przesłanki dodatkowe | obawa ukrycia się tej osoby albo niemożność ustalenia jej tożsamości | obawa ucieczki lub ukrycia się, obawa zatarcia śladów przestępstwa, niemożność ustalenia tożsamości albo przesłanki trybu przyspieszonego |
| co dalej | niezwłocznie oddać ujętego w ręce Policji (art. 243 § 2) | protokół, pouczenie i wysłuchanie (art. 244 § 2 i 3), zawiadomienie prokuratora (§ 4) |
| granica czasowa | przepisy nie podają liczby godzin, jest tylko nakaz niezwłocznego przekazania | zwolnienie, gdy ustanie przyczyna, a najpóźniej gdy w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania nie przekazano osoby do dyspozycji sądu z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie (art. 248 § 1); dalsze 24 godziny na doręczenie postanowienia (art. 248 § 2) |
Obawy ucieczki ani zatarcia śladów w ujęciu obywatelskim nie ma. Ponowne zatrzymanie osoby podejrzanej na podstawie tych samych faktów i dowodów jest niedopuszczalne (art. 248 § 3).
Przy wykroczeniach obowiązuje osobna podstawa. Policja ma prawo zatrzymać osobę ujętą na gorącym uczynku popełnienia wykroczenia lub bezpośrednio potem, jeżeli zachodzą podstawy do zastosowania postępowania przyspieszonego albo nie można ustalić jej tożsamości (art. 45 § 1 k.p.w.). Art. 243 k.p.k. stosuje się tu odpowiednio (art. 45 § 2 k.p.w.), więc ochroniarz, który ujął złodzieja i wezwał Policję, działa właśnie w tym trybie. Czas zatrzymania liczy się od chwili ujęcia i nie może przekroczyć 24 godzin, a przy podstawach do trybu przyspieszonego 48 godzin (art. 46 § 6 k.p.w.).
Osobną podstawą jest art. 15a ustawy o Policji: prawo zatrzymania osoby stosującej przemoc domową, która stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego. Ten przepis nie ma nic wspólnego ze środkami przymusu bezpośredniego, które odsyłają do odrębnej ustawy przez art. 16.
Żądanie pomocy a zwracanie się o pomoc
Różnica jest jednym słowem i dlatego jest wdzięcznym materiałem na pytanie. Od instytucji państwowych, organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz przedsiębiorców prowadzących działalność w zakresie użyteczności publicznej policjant pomocy żąda, a podmioty te są obowiązane jej udzielić w zakresie swojego działania (art. 15 ust. 1 pkt 6). Do innych przedsiębiorców i organizacji społecznych zwraca się o niezbędną pomoc, a w nagłych wypadkach o doraźną pomoc zwraca się do każdej osoby (art. 15 ust. 1 pkt 7). Przy obu policjant podaje to samo, co przy legitymowaniu (§ 2 ust. 1 rozporządzenia).
Dwa zażalenia, dwa różne adresy
| Czego dotyczy | Do kogo | Przepis |
|---|---|---|
| zatrzymanie osoby | do sądu; zażalenie przekazuje się sądowi rejonowemu miejsca zatrzymania lub prowadzenia postępowania | art. 246 § 1 i 2 k.p.k. |
| zatrzymanie w sprawie o wykroczenie | do sądu | art. 47 § 1 k.p.w. |
| sposób prowadzenia czynności z art. 15 ust. 1 pkt 1-4a, 5a-7 i 10, w tym legitymowania | do właściwego miejscowo prokuratora | art. 15 ust. 7 ustawy o Policji |
| kontrola osobista | do sądu rejonowego miejsca kontroli, w terminie 7 dni | art. 15d ust. 11 ustawy o Policji |
Zatrzymany może domagać się zbadania trzech rzeczy i tylko trzech: zasadności, legalności oraz prawidłowości zatrzymania (art. 246 § 1 k.p.k.). W razie uznania zatrzymania za bezzasadne lub nielegalne sąd zarządza natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego (art. 246 § 3). Stwierdzenie samej nieprawidłowości zwolnienia nie powoduje, a jedynie zawiadomienie prokuratora i organu przełożonego (art. 246 § 4).
Na czym się przewracają
- „Zażalenie zawsze idzie do sądu". Nie. Na zatrzymanie do sądu (art. 246 § 1 k.p.k.), na sposób legitymowania do prokuratora (art. 15 ust. 7 ustawy o Policji).
- „Nieumundurowany pokazuje legitymację dopiero na żądanie". Odwrotnie: okazuje ją przystępując do czynności, a na żądanie okazuje ją w sposób umożliwiający odnotowanie danych (§ 2 ust. 2 rozporządzenia).
- „Sąd zwalnia zatrzymanego, gdy zatrzymanie było nieprawidłowe". Zwalnia przy bezzasadności lub nielegalności (art. 246 § 3 k.p.k.).
- „Przeszukanie mieszkania w nocy jest zakazane". Można go dokonać w wypadkach niecierpiących zwłoki; porą nocną jest czas od godziny 22 do godziny 6, a przeszukanie rozpoczęte za dnia prowadzi się dalej mimo nastania pory nocnej (art. 221 § 1 i 2 k.p.k.).
37 trzonów: o co naprawdę pyta ta dziedzina
To trzecia co do wielkości dziedzina puli: 37 z 216 jawnych trzonów. Dziesięć dotyczy legitymowania: co policjant podaje, kiedy okazuje legitymację, na jakiej podstawie ustala tożsamość, co robi z osobą znaną mu osobiście i o czym informuje na koniec. Szesnaście to zatrzymanie i ujęcie: przesłanki jednego i drugiego, adresat zażalenia, jego zakres, moment liczenia czasu zatrzymania przy wykroczeniu. Pozostałych jedenaście to pojedyncze uprawnienia z art. 15 ust. 1: kontrola osobista, sprawdzenie prewencyjne, pobieranie odcisków i wymazu, wydawanie poleceń oraz pomoc od instytucji. Cztery trzony mają formę mini-scenariusza zakończonego oceną zachowania policjanta albo obywatela.
Jawne trzony tej dziedziny masz w bazie pytań o legitymowaniu i zatrzymaniu. Te same przepisy wracają obok: przy kontroli ruchu drogowego obowiązki informacyjne policjanta są uregulowane inaczej, a przy wykroczeniach i mandatach czas zatrzymania liczy się od chwili ujęcia. Sprawdź też zakres testu wiedzy, bo wiele opracowań w sieci opisuje materiał sprzed 2020 r.