Drabina reakcji na wykroczenie ma trzy szczeble
Na ujawnione wykroczenie policjant reaguje na jeden z trzech sposobów: poprzestaje na środku oddziaływania wychowawczego, nakłada grzywnę w drodze mandatu karnego albo kieruje wniosek o ukaranie do sądu. Kolejność nie jest dowolna. Wytyczne nr 3 Komendanta Głównego Policji z 13 lipca 2020 r. stawiają sprawę wprost: grzywnę nakłada się albo wniosek kieruje się do sądu wtedy, gdy nie poprzestano na zastosowaniu środków oddziaływania wychowawczego (§ 5 wytycznych).
Jedyny przepis Kodeksu wykroczeń w całym wykazie
To warto powiedzieć wprost, bo oszczędza tygodnie: z całego Kodeksu wykroczeń wykaz aktów prawnych Akademii Policji wskazuje wyłącznie art. 41. Nie ma tam ani katalogu kar, ani części szczególnej, ani wykroczeń przeciwko bezpieczeństwu w ruchu drogowym. Art. 41 brzmi w całości tak: w stosunku do sprawcy czynu można poprzestać na zastosowaniu pouczenia, zwróceniu uwagi, ostrzeżeniu lub na zastosowaniu innych środków oddziaływania wychowawczego. Kodeks nie definiuje osobno pouczenia, zwrócenia uwagi ani ostrzeżenia, więc pytania z puli operują opisem zachowania policjanta, a nie definicją.
Reszta materiału to Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (art. 45-46, 95 § 1, 97 § 1-3, 98 § 1, 101 § 1) oraz wytyczne nr 3 KGP (§ 3, 4, 5, 51 i 82).
Środek oddziaływania wychowawczego: kto decyduje i kiedy
Policjant może poprzestać na środku oddziaływania wychowawczego, jeżeli jest to wystarczające dla wdrożenia sprawcy do poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego (§ 3 wytycznych). Okolicznościami, które to uzasadniają, są w szczególności przywrócenie stanu poprzedniego, naprawienie wyrządzonej szkody, przeproszenie pokrzywdzonego, zapewnienie ze strony sprawcy niepopełniania w przyszłości podobnego czynu oraz wykonanie zaniechanego obowiązku (§ 4 ust. 1).
Decyzję podejmuje policjant ujawniający wykroczenie, jeżeli stosuje środek bezpośrednio po ujawnieniu czynu, albo policjant prowadzący czynności wyjaśniające, jeżeli okoliczności zaistniały w ich toku (§ 4 ust. 2). Nie stosuje się takich środków przy wykroczeniach, za które orzeka się środek karny (§ 4 ust. 3). Zastosowanie środka oddziaływania wychowawczego nie zamyka drogi do skierowania wniosku o ukaranie ani do nałożenia mandatu (§ 4 ust. 4), a samą czynność policjant dokumentuje w notatniku służbowym, a w toku czynności wyjaśniających w notatce urzędowej (§ 4 ust. 5).
Kiedy w ogóle wolno nałożyć mandat
Funkcjonariusz może nałożyć grzywnę mandatem tylko wtedy, gdy schwytał sprawcę na gorącym uczynku lub bezpośrednio po popełnieniu wykroczenia albo gdy stwierdził popełnienie wykroczenia, w szczególności za pomocą przyrządu kontrolno-pomiarowego lub urządzenia rejestrującego, a sprawcy nie schwytano i nie ma wątpliwości co do jego osoby (art. 97 § 1 pkt 1 i 3 k.p.w.). Postępowanie mandatowe prowadzi Policja, a inne organy tylko wtedy, gdy przepis szczególny tak stanowi (art. 95 § 1 k.p.w.).
Nakładając grzywnę, policjant ma obowiązek wskazać jej wysokość, określić zachowanie stanowiące wykroczenie, czas i miejsce jego popełnienia oraz kwalifikację prawną, a także poinformować sprawcę o prawie odmowy przyjęcia mandatu i o skutkach prawnych takiej odmowy (art. 97 § 3 k.p.w.). Sprawca może mandatu nie przyjąć (art. 97 § 2). W toku czynności wyjaśniających decyzję o nałożeniu grzywny podejmuje policjant prowadzący te czynności (§ 82 ust. 2 wytycznych), a o ukaraniu informuje się ujawnionych pokrzywdzonych i zawiadamiającego (§ 82 ust. 3).
Trzy rodzaje mandatu i moment prawomocności
| Rodzaj mandatu | Wobec kogo | Kiedy staje się prawomocny | Przepis |
|---|---|---|---|
| wydawany po uiszczeniu grzywny bezpośrednio funkcjonariuszowi | osoba czasowo przebywająca na terytorium RP albo niemająca stałego miejsca zamieszkania lub pobytu | z chwilą uiszczenia grzywny funkcjonariuszowi, który ją nałożył | art. 98 § 1 pkt 1 i § 2 |
| kredytowany, wydawany za potwierdzeniem odbioru | osoba inna niż wyżej albo mająca stałe miejsce zamieszkania lub pobytu w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej | z chwilą pokwitowania odbioru przez ukaranego | art. 98 § 1 pkt 2 i § 3 |
| zaoczny | sprawca, którego nie zastano na miejscu popełnienia wykroczenia, gdy nie ma wątpliwości co do jego osoby | z chwilą uiszczenia grzywny uprawnionemu organowi we wskazanym terminie | art. 98 § 1 pkt 3, § 4 i § 5 |
Mandat kredytowany staje się prawomocny z chwilą pokwitowania odbioru, a nie z chwilą zapłaty. Zapłata to osobny obowiązek z własnym terminem. Mandatem kredytowanym nie ukarze się osoby mającej stałe miejsce zamieszkania lub pobytu poza Unią Europejską, jeżeli przebywa w Polsce czasowo, bo taką osobę obejmuje art. 98 § 2.
Tabela terminów
| Czynność | Termin | Przepis |
|---|---|---|
| nałożenie grzywny w drodze mandatu karnego | nie później niż 60 dni od dnia ustalenia sprawcy wykroczenia | art. 97 § 1 k.p.w. |
| zapłata grzywny z mandatu kredytowanego | 7 dni od daty przyjęcia mandatu | art. 98 § 3 k.p.w. |
| zapłata grzywny z mandatu zaocznego | 14 dni od wystawienia albo doręczenia mandatu | art. 98 § 5 k.p.w. |
| wniosek o uchylenie prawomocnego mandatu | 7 dni od uprawomocnienia się mandatu | art. 101 § 1 k.p.w. |
| zatrzymanie sprawcy wykroczenia, liczone od chwili ujęcia | do 24 godzin | art. 46 § 6 k.p.w. |
| zatrzymanie przy podstawach do postępowania przyspieszonego | do 48 godzin | art. 45 § 1 pkt 1 i art. 46 § 6 k.p.w. |
Termin 60 dni biegnie od dnia ustalenia sprawcy, a nie od dnia popełnienia wykroczenia. To jest różnica, którą pula wykorzystuje w wariantach odpowiedzi.
Uchylenie prawomocnego mandatu i wniosek o ukaranie
Prawomocny mandat karny podlega niezwłocznie uchyleniu, jeżeli grzywnę nałożono za czyn niebędący czynem zabronionym jako wykroczenie, na osobę, która popełniła czyn zabroniony przed ukończeniem 17 lat, albo gdy ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia wykroczenia z przyczyn określonych w art. 15-17 Kodeksu wykroczeń (art. 101 § 1 k.p.w.). Uchylenie następuje na wniosek ukaranego, jego przedstawiciela ustawowego lub opiekuna prawnego złożony w terminie 7 dni od uprawomocnienia, na wniosek organu, którego funkcjonariusz nałożył grzywnę, albo z urzędu. Uprawniony do uchylenia jest sąd właściwy do rozpoznania sprawy, na którego obszarze działania nałożono grzywnę (art. 101 § 2).
W razie odmowy przyjęcia mandatu albo nieuiszczenia w terminie grzywny nałożonej mandatem zaocznym organ występuje do sądu z wnioskiem o ukaranie i zaznacza w nim ten fakt (art. 99 k.p.w.). Wniosek powinien zawierać między innymi kwalifikację prawną wykroczenia, wyszczególnienie przedmiotów tymczasowo zajętych oraz informację o odmowie przyjęcia mandatu (§ 51 wytycznych). Przed skierowaniem do sądu wniosek sprawdza i podpisuje organ Policji osobiście albo osoba przez ten organ upoważniona (§ 55 ust. 1 wytycznych).
Na czym się przewracają
- „Mandat kredytowany jest prawomocny po zapłacie". Jest prawomocny z chwilą pokwitowania odbioru (art. 98 § 3 k.p.w.); 7 dni to termin zapłaty, nie prawomocności.
- „60 dni liczy się od wykroczenia". Od dnia ustalenia sprawcy (art. 97 § 1 k.p.w.).
- „Pouczenie zamyka sprawę". Zastosowanie środka oddziaływania wychowawczego nie zamyka drogi do mandatu ani do wniosku o ukaranie (§ 4 ust. 4 wytycznych).
- „Zatrzymanie sprawcy wykroczenia liczy się od wejścia do radiowozu". Liczy się od chwili ujęcia (art. 46 § 6 k.p.w.).
15 trzonów: o co pyta ta dziedzina
Piętnaście z 216 jawnych trzonów. Rozkład jest wyjątkowo ciasny: około jednej trzeciej dotyczy środków oddziaływania wychowawczego, kto o nich decyduje i co się dzieje potem, kolejna jedna trzecia rodzajów mandatu i chwili prawomocności, reszta terminów, uchylenia prawomocnego mandatu i drogi wniosku o ukaranie do sądu. Jest tu też mini-scenariusz z kierowcą, który odmawia przyjęcia mandatu kredytowanego za przekroczenie prędkości.
Wysokości grzywien z art. 96 k.p.w. w wykazie nie ma, więc kwot nie uczymy; tego przepisu Akademia w wykazie nie wskazała. Jawne trzony tej dziedziny znajdziesz w bazie pytań o wykroczeniach i mandatach. Najwięcej wspólnego ma ona z kontrolą ruchu drogowego, bo tam mandat pada najczęściej, oraz z zatrzymaniem i legitymowaniem, skąd bierze się tryb zatrzymania sprawcy. Aktualny zakres testu wiedzy opisujemy osobno.